1. Giới thiệu Sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh có tên khoa học là Panax Vietnamensis, cây thuộc họ cuồng cuồng (Araliaceae). Sở dĩ có tên Sâm Ngọc Linh là bởi loại sâm này trước đây mọc tập trung dưới chân núi Ngọc Linh, cao 2.578m với lớp đất vàng đỏ trên đá granite dày 50cm, độ mùn cao, tơi xốp cùng rừng nguyên sinh bao la.

Không chỉ là loại thảo dược quý báu, Sâm Ngọc Linh còn có giá trị cao về đa dạng sinh học, dược phẩm và kinh tế. Loại sâm này chứa nhiều dưỡng chất quý hiếm vừa là bài thuốc hữu hiệu trong cải thiện, nâng cao sức khỏe, vừa mang đến nhiều công dụng tuyệt vời cho việc chăm sóc sắc đẹp. 

Với những thành phần và dưỡng chất trên mà sâm Ngọc Linh trở thành thảo dược “Quốc bảo Việt Nam”. Phát hiện ra sâm Ngọc Linh chính là một thành quả lớn đối với y học của Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung.

2. Mô tả hình dáng sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh thuộc dạng cây thảo, có thân rễ, nhiều đốt cong ngoằn ngoèo, cây sâm cao khoảng 40 – 60cm có khi cao trên 1m. Phân thân rễ nạc, có đường kích 1 – 3,5cm, mặt ngoài củ sâm có màu nâu hoặc vàng xám cùng những vết nhăn dọc. Củ sâm có nhiều vết vân ngang chia thành thành nhiều đốt, chiều dài của cây theo số năm sinh trường và mang những vết sẹo do thân lụi hàng năm để lại.

Thân cây sâm Ngọc Linh mọc thẳng đứng, có màu xanh hoặc hơi ngả tím, đường kính khoảng 5 – 8mm và rụng hằng năm sau mùa sinh trường. Tuy nhiên vẫn có những thân cây tồn tại đến vài năm. 

Phần thân rễ có thể phân nhánh nhiều lần để hình thành bụi sâm, phần thân cứng, chắc, giòn và có mùi thơm nhẹ, vị sâm hơi đắng nhưng ngọt hậu. Không chỉ có phần thân và củ sâm mà lá sâm cũng được sử dụng như một loại dược liệu quý giá.

3. Phân bổ

Sâm Ngọc Linh được phát hiện ở độ cao 1.200m trở lên, mật độ cao nhất khoảng từ 1.700 – 2.000m dưới những tán rừng già, cho tới nay chỉ có 2 tỉnh Quảng Nam và Kon Tum mới có cây sâm này, cụ thể là huyện Nam Trà My (Quảng Nam) và 2 huyện Đăk Tô và Tu Mơ Rông (Kon Tum).

Sâm Ngọc Linh tự nhiên thường mọc dưới các tán rừng ẩm, nhiều mùn và có độ che phủ trên 80%, nhiệt độ ban ngày từ 20 – 25 độ C, ban đêm từ 15 – 18 độ C với độ ẩm 85,5 – 87,5%. Chính vì có điều kiện khắc nghiệt mà sâm Ngọc Linh trong tự nhiên sinh trưởng và phát triển khá chậm.

4. Thời điểm thu hoạch sâm Ngọc Linh

Người ta thường xác định tuổi của sâm Ngọc Linh dựa trên các vết sẹo ở phần thân củ, mỗi sẹo tương ứng với 1 năm tuổi, phải ít nhất 3 năm tuổi thì trên củ mới có 1 vết sẹo mới có thể khai thác, tốt nhất là 5 năm. Thời điểm thu hoạch sâm Ngọc Linh thường là mùa đông bởi đây là lúc phần thân và rễ của sâm có chất lượng tốt nhất.

5. Giá trị dược tính của sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh được mệnh danh là quốc bảo của Việt Nam nhờ những công dụng tuyệt vời, giúp bồi bổ, hỗ trợ và tăng cường sức khỏe cho con người. Theo nhiều nghiên cứu, đến nay phần thân rễ và rễ củ của sâm Ngọc Linh có tổng số saponin lên đến 104, trong đó có 26 saponin mới lần đầu tiên phân lập trong sâm Ngọc Linh. Có đến 50 saponin thuộc khung dammaran với giá trị sinh học cao. 

Ngoài các ginsenoside phổ biến trong P.ginseng cùng các loại panax như: G – Rb1, Rd, – Rg1 thuộc cấu trúc khung protopanaxadiol (PPD) và protopanaxatriol (PPT), sâm Ngọc Linh còn chứa hàm lượng lớn các saponin cấu trúc ocotillol (OCT) đại diện là majonoside – R2, một thành phần đặc trưng của loại sâm quý này. Đặc biệt, sâm Ngọc Linh còn chứa 20 nguyên tố vi lượng, 18 acid amin, 18 acid béo, hợp chất sterol, glucid, vitamin C và 0,05% – 0,1% tinh dầu.

6. Sâm Ngọc Linh có những loại nào?

Chính vì sở hữu nhiều giá trị đặc biệt mà sâm Ngọc Linh bị khai thác và sử dụng nhiều và dần bị mất giống trong tự nhiên. Vì vậy, để giữ được nguồn gen của thảo dược quý hiếm, nước ta đã thành lập nhiều khu vực trồng sâm quanh khu vực loại sâm này mọc. Từ đó sâm Ngọc Linh được chia thành 2 loại là sâm tự nhiên và sâm trồng. Và vì sự khác nhau về địa chất, khí hậu cùng cách nuôi trồng nên giữa hai loại sâm này cũng có nhiều khác biệt.

  Sâm Ngọc Linh tự nhiên Sâm Ngọc Linh trồng
Hình dạng Sâm Ngọc Linh tự nhiên có hình dạng củ khá bé, thân dài do phải đâm sâu để lấy dưỡng chất và cạnh tranh với nhiều cây khác. Phần củ nhô lên mặt đất để lấy dưỡng chất nên củ sâm thường có rất ít rễ. Màu sắc của sâm tự nhiên tùy thuộc vào đặc điểm của từng vùng trồng. Sâm Ngọc Linh trồng có hình dạng tròn, ngắn bởi được trồng thành hàng lối. Sâm được chăm sóc, vun đất kỹ lưỡng nên có phần củ ăn sâu xuống đất nhiều hơn. Thân dưới của loại sâm này nhiều bừu, nhiều rễ, thân trên có màu xanh rêu hoặc xanh đen.
Kích thước Vì điều kiện sinh trưởng khác nhau nên sâm Ngọc Linh trong tự nhiên có từng kích thước riêng biệt. Sâm nhỏ từ 10 củ/kg, 20 củ kg, 30 – 40 củ/kg.

 

Ngoài ra, một phần do điều kiện sinh trưởng khắc nghiệt nên củ sâm Ngọc Linh khá nhỏ, nhưng bù lại hàm lượng chất dinh dưỡng thì rất lớn.

Thông thường, kích thước sâm Ngọc Linh trồng từ 10 – 20 củ/kg, loại to nhất khoảng 4 củ/kg.
Năm tuổi Sâm Ngọc Linh tự nhiên có tuổi đời rất cao, loại 30 – 40 củ/kg thường có tuổi đời từ 7 – 10 năm tuổi, loại 20 củ/kg có tuổi đời từ 7 – 20 năm… Dù vậy, không phải sâm càng nhiều tuổi thì càng to mà điều này còn phù thuộc vào điều kiện sinh trưởng. Sâm Ngọc Linh trồng được chăm sóc kỹ lưỡng và cung cấp đủ các điều kiện sinh trưởng nên thời gian thu hoạch sẽ ngắn hơn nhiều so với sâm tự nhiên.

 

7. Phân biệt sâm Ngọc Linh thật giả

Là một trong những loại sâm tốt nhất thế giới, Sâm Ngọc Linh hiện nay bị làm giả rất nhiều. Tuy nhiên, dựa vào một số đặc biệt mà ta có thể phân biệt sâm giả và sâm thật trên thị trường. 

  Sâm Ngọc Linh thật Sâm Ngọc Linh giả
Lá sâm Lá sâm Ngọc Linh thật có hình dạng khá nhỏ nhắn, lá mỏng và mềm, khoảng 3 – 5 lá. Mỗi lá đều có răng cưa nhỏ và đều. Lá sâm Ngọc Linh giả có lá mập và to, phần răng cưa sâu và dày dặn hơn sâm thật. Mặt trước của phần lá có nhiều lông nhưng ít hơn lá sâm Ngọc Linh thật.
Thân rễ và rễ củ Sâm Ngọc Linh thật có các mắt lõm vào thân, thường mọc lệch nhau, phần vỏ có màu vàng nâu hoặc xanh xám, vỏ mỏng và nhẵn, không bị xù xì khi rửa sạch.

 

Khi cắt lát sâm phần rễ củ sẽ có màu vàng nhạt, thân rễ bên ngoài màu vàng nâu, bên trong màu vàng hoặc pha màu tím nhạt. 

Sâm Ngọc Linh giả có phần vỏ với các mặt dày, sờ vào cảm nhận được sự sần sùi, mắt lõm hình tròn mọc thẳng hàng.

 

Khi cắt sâm giả, bên trong sẽ có màu trắng phếu hoặc pha chút tím ở lõi sâm. Ngoài ra, một số loại sâm Ngọc Linh giả khác còn có màu xanh, vàng nhưng không tươi như màu của sâm thật.

Mùi vị sâm Nếm thử mùi vị Sâm Ngọc Linh là cách phân biệt thật giả rõ ràng nhất. Sâm thật mang mùi vị đặc trưng là mùi thơm nồng, bạn sẽ cảm nhận rất rõ khi đưa lên mũi ngửi, khi nếm, sâm thật có vị đắng gắt nhưng hậu vị ngọt ở cổ họng, thanh giòn và không có xơ. Sâm Ngọc Linh giả có mùi vị hoàn toàn khác sâm thật, vị sâm đắng gắt khó chịu và không có mùi thơm, khi nhai sẽ cảm nhận được sự cứng, dai và có xơ. Một số loại sâm giả khi ăn vào có vị ngái và nóng rát ở cổ họng.
Thành phần hoạt chất Sâm Ngọc Linh thật chứa đầy đủ các thành phần hoạt chất: GR2, G–RB1, G–Rg1 cao hơn hẳn Sâm Ngọc Linh giả. 

 

Trong sâm Ngọc Linh thật có tới 104 hoạt chất saponin, acid amin, acid béo, các nguyên tố đa vi lượng.

Sâm giả cũng có các thành phần giống sâm Ngọc Linh thật như GR2, G–RB1, G–Rg1… nhưng hàm lượng thấp hơn rất nhiều.

8. Tác dụng của sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh là loại nhân sâm vô cùng quý hiếm của Việt Nam, chứa nhiều dược tính mang đến các tác dụng và công dụng tuyệt vời cho sức khỏe và sắc đẹp.

8.1 Điều hòa tim mạch

Sâm Ngọc Linh chứa các hoạt chất hỗ trợ giảm lượng cholesterol xấu, tăng cholesterol tốt, từ đó làm ổn định đường huyết, điều trị bệnh huyết áp thấp, phòng chống bệnh xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim hiệu quả.

8.2 Tăng cường sinh lý

Các dưỡng chất trong sâm Ngọc Linh hỗ trợ kích thích hoạt động của não bộ, chống suy nhược sinh dục. Trong đó, hoạt chất saponin cụ thể là ginsenoside có tác dụng tăng cường sản xuất nitric oxide giúp tăng lượng testosterone của nam giới. Từ đó cải thiện chứng rối loạn cương dương, tăng cảm giác hưng phấn trong chuyện chăn gối. Ngoài ra, sâm Ngọc Linh còn giúp tăng lượng tinh trùng và khỏe hơn.

8.3 Chống suy nhược, tăng thể lực

Sâm Ngọc Linh có công dụng kích thích thần kinh trung ương, điều hòa hoạt động não bộ và hỗ trợ tăng khả năng vận động. Điều này giúp cơ thể tăng việc sử dụng chất nền lipid có năng lượng cao, hạn chế nguồn hydratcacbon làm tăng cường thể lực. Ngoài ra, Sâm Ngọc Linh còn hỗ trợ phục hồi, tăng hồng cầu, tiểu cầu, điều trị chứng suy tiểu cầu và bệnh thiếu máu.

8.4 Tăng cường đề kháng

Sâm Ngọc Linh chứa nhiều acid amin, acid béo, nguyên tố vi lượng, đa lượng và các khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Sử dụng sâm Ngọc Linh giúp cơ thể tăng cường hệ miễn dịch, hỗ trợ giảm đau, giảm các tác dụng phụ của những liệu pháp hóa xạ trị và nâng cao thể trạng sức khỏe. Chính điều này đã làm nên sự khác biệt của sâm Ngọc Linh so với các loại sâm khác trên thế giới.

8.5 Một số tác dụng khác

Ngoài những tác dụng tuyệt vời cho sức khỏe kể trên, sâm Ngọc Linh còn mang đến nhiều tác dụng đặc biệt khác như:

  • Hỗ trợ chống stress, trầm cảm, bởi hợp chất m – R2 của sâm có chức năng chống stress tâm lý và vật lý.
  • Cải thiện sức khỏe cho người mắc bệnh tiểu đường.
  • Bảo vệ chức năng gan, tăng cường chức năng gan, chống mắc bệnh xơ gan và giúp gan giải độc.
  • Điều trị đau họng, long đờm, ngăn chặn các cơ hen ở người bệnh hen suyễn.
  • Hỗ trợ làm đẹp da nhờ có công chúng chống lão hóa, oxy hóa, phòng ngừa bệnh ung thư và hỗ trợ thuốc điều trị ung thư được hiệu quả hơn.

9. Cách sử dụng sâm Ngọc Linh

Là loại dược liệu quý báu, sâm Ngọc Linh có rất nhiều cách sử dụng khác nhau:

9.1 Sử dụng sâm Ngọc Linh tươi

Sử dụng Sâm Ngọc Linh tươi, có thể thái lát nhỏ, mỏng để nhai sống hoặc hãm trà, ngâm mật ong, ngâm rượu hay chế biến nhiều món ăn khác nhau. 

  • Khi sử dụng sâm tươi nguyên chất, chỉ cần rửa sạch củ sâm, thái 1 lát nhỏ và ngậm trong miệng cho đến khi sâm tan hoàn toàn. 
  • Sử dụng sâm tươi để pha trà, đầu tiên bạn làm sạch củ Sâm Ngọc Linh rồi dùng dao thái thành từng lát mỏng khoảng 1 – 2g. Sử dụng vài lát cho vào bình thủy tinh, bình sứ sau đó đổ nước sôi vào, đậy nắp và chờ từ 5 đến 10 phút là có thể thưởng thức. Khi uống hết nước trong bình có thể hãm thêm nhiều lần cho đến khi trà nhạt dần mới lấy bã để nhai và nuốt.

9.2 Sâm Ngọc Linh ngâm rượu

Sâm Ngọc Linh ngâm rượu là cách sử dụng phổ biến của phái mạnh ở độ tuổi trung niên. Lợi ích của việc sử dụng rượu sâm Ngọc Linh mỗi ngày, có điều độ giúp tăng cường chức năng sinh lý và nâng cao thể trạng.

Cách làm sâm Ngọc Linh ngâm rượu: Cần chuẩn bị một lượng sâm khoảng 100 – 120g và 1 – 2 lít rượu trắng. Sau đó rửa sạch sâm Ngọc Linh và để ráo. Cho củ sâm vào bình ngâm theo chiều dọc, đổ rượu từ từ rồi đậy nắp kín, sau khoảng 3 tháng có thể sử dụng mỗi ngày. Hương vị rượu sẽ thơm ngon hơn khi ngâm lâu. Bảo quản sâm Ngọc Linh ngâm rượu ở những nơi thoáng mát, tránh ánh nắng mặt trời.

Liều lượng sử dụng: Mỗi ngày sử dụng tối đa 100ml trước bữa ăn, với nam giới dùng vào buổi tối sẽ tăng cường sinh lý, tuy nhiên không nên dùng quá nhiều bởi sẽ gây mất ngủ.

9.3 Sâm Ngọc Linh ngâm mật ong

Sâm Ngọc Linh ngâm mật ong là sản phẩm cực kỳ tốt cho sức khỏe và chăm sóc sắc đẹp một cách hiệu quả. Sử dụng sâm ngâm mật ong hỗ trợ chống lão hóa, làm đẹp da, bồi bổ và cải thiện sức khỏe một cách đáng kể.

Cách thực hiện sâm Ngọc Linh ngâm mật ong: Rửa sạch sâm tươi, sau đó để ráo nước (không phơi sâm dưới ánh nắng mặt trời vì dễ làm mất đi các hoạt chất của sâm) rồi thái thành từng lát mỏng. Cho phần sâm Ngọc Linh đã sơ chế vào bình thủy tinh, sau đỏ đổ mật ong rừng tự nhiên ngập sâm, đậy kín nắp và ngâm trong vòng 1 – 3 tháng, bảo quản sâm ở những nơi khô thoáng

Sử dụng sâm Ngọc Linh ngâm mật ong: Sau 1 – 3 tháng ngâm sâm Ngọc Linh với mật ong, mỗi ngày ngậm khoảng 3 – 5 lát sâm, nhai và nuốt cả bã. Dùng liên tiếp sâm ngâm mật ong trong một khoảng thời gian sẽ giúp tăng cường sức khỏe và làm đẹp da hiệu quả. Phần mật ong ngâm sâm Ngọc Linh sử dụng khoảng 1 thìa cà phê/lần, uống trực tiếp hoặc pha với nước ấm, mỗi ngày uống từ 1 – 2 lần.